De Uitdaging: Brand in Natura 2000-gebied Schoorlse Duinen

Waar zijn we?

Natura 2000-gebied 86, Schoorlse Duinen
De Schoorlse Duinen liggen in het zuiden tegen de Waterleidingduinen aan en in het noorden raken ze de Honds Bossche Zeewering. Aan de zeekant liggen ze vanaf de hoogwaterlijn tegen de Noordzeekustzone (ook een Natura 2000-gebied) aan. De  bebouwing van Aagtdorp, Schoorl, Groet en Camperduin begrenst het Natura 2000-gebied in het noorden en het oosten. De Schoorlse Duinen, de naam zegt het al, is een duingebied. De aanwijzing loopt tot aan de duinvoet en hier en daar tot aan de hoogwaterlijn;  Het Schoorlse duinlandschap is een van de breedste van de Nederlandse duingebieden. Zo’n 100-150 jaar geleden begon men met het planten van bos om het zand vast te leggen. Anders zouden de dorpen achter de duinen uiteindelijk onder de voet worden gelopen door het verstuiven van de duinen. Door het vastleggen van de grond werd het gebied ook voedselrijker.
De voornamelijk zuidwestenwind zorgt ervoor dat de stikstofdepositie van de landbouw in geringe mate de Schoorlse Duinen bereikt. Het uitgestrekte en reliëfrijke duinlandschap varieert sterk: in het westen liggen lagere zeereepduinen, gevolgd door een sterk geaccidenteerd landschap met uitgestrekte valleicomplexen, met een duinmeer en diverse duinplasjes en over een grote oppervlakte begroeid met struikhei- en kraaiheivegetatie. De binnenduinrand is vrijwel geheel bebost. Een deel van deze bossen zijn oude loofbossen, een ander deel bestaat uit naaldbossen.

Waar hebben we het over?
De Schoorlse duinen staan vooral bekend om de hoge duinen. Het hoogste kustduin van Nederland, 54 meter hoog, bevindt zich hier. Op zijn breedst zijn de duinen maar liefst vijf  kilometer. De vegetatie ziet er goed uit. Dit alles maakt de Schoorlse Duinen uniek. Van oost naar west gaat het over van (ontkalkt) bos naar heidegebied, naar duinbegroeiing. Vanwege de geringe dynamiek in het terrein herbergt het gebied niet zoveel soorten. Door myxomatose en VHS is de konijnenpopulatie klein. Vossen leven er wel. Tapuiten waren redelijk talrijk en broedden in de (lege) konijnenholen. Runderen zijn uitgezet in het gebied voor begrazing.

Met wie spreken we?
Sies Krap en Gabriël Vriens, beide werkzaam bij DLG Inrichting Friesland-Zuid als technisch medewerker. Sies, voorheen opzichter Lauwersmeer bij Staatsbosbeheer, is sinds 2007 verantwoordelijk voor het beheerplan Schoorlse Duinen. Gabriël werkt al jaren bij DLG en heeft veel landinrichtingsprojecten gedaan. Sinds 2009 is ook hij betrokken bij Natura 2000. Allebei hebben zij ervaring met duinlandschappen. Ook zijn zij  betrokken bij de beheerplannen voor de Waddeneilanden.

Wat is een mooi voorbeeld van een uitdaging in dit gebied?
De brand van vorig jaar (2009) en meer recentelijk, de brand van mei dit jaar (2010). Door de droge voorzomer dit jaar vormden branden een algemeen probleem (Strabrechtse heide en Oisterwijk). Veel gebieden waren erg droog door de hoge temperaturen en omdat er lang geen neerslag was gevallen. Bovendien ligt dit terrein ook nog eens tamelijk hoog. De brand die vorig jaar augustus woedde was waarschijnlijk aangestoken en is begonnen in het heidegebied en toen over het duingebied naar het bosgebied gesprongen. Ruim 100 ha brandde af, waaronder een groot stuk bos. De beheerder Staatsbosbeheer heeft zich toen afgevraagd wat ze hiermee konden doen. Omdat ook een groot stuk heide was afgebrand hebben ze hier eigenlijk weer van geprofiteerd door begrazing in te zetten om zodoende de vergrassing terug te dringen. As wordt namelijk kunstmest en gras zou het anders overnemen van de heide in het gebied. Enige doelen zijn wel aangepast omdat het bos deels was afgebrand (vooral naaldbomen op duintoppen). Afgelopen mei was het weer raak. Een brand die wederom begon in het heidegebied en daarna oversprong naar het bosgebied. En dit net tijdens de broedtijd van de nachtzwaluw. Dit bosgebied stond deels op de nominatie om te verdwijnen.

Hoe is de uitdaging aangegaan?
De Schoorlse Duinen telt drie bosreservaten, waarvan er dus één deels is afgebrand. Men was al ruim 30 jaar in dit reservaat bezig met het bos zichzelf te laten ontwikkelen. Nu is het afwachten hoe het bosgebied zich verder ontwikkelt. Na een half jaar kan eigenlijk pas gekeken worden of de doelen aangepast moeten worden. In de tussentijd kan de natuur zich herstellen. DLG heeft hier ervaring mee en is gewend om op de lange termijn te kijken. De dynamiek in dit gebied herstelt zich misschien pas weer na 10-20 jaar. Branden in deze gebieden hoeven niet altijd per definitie slecht te zijn en horen er (helaas) soms bij. Uit veiligheidsoverwegingen controleert Staatsbosbeheer bijvoorbeeld welke bomen weggehaald moeten worden die op het punt staan om te vallen.

Wat is er gelukt?
Begrazing voor dit gebied is versneld ingesteld door de brand en dit kan uiteindelijk zelfs positief uitpakken omdat het heidegebied dan sneller tot ontwikkeling kan komen. Natuurlijk is er ook contact over soortgelijke branden met contactpersonen van andere Natura 2000-gebieden o.a. om van elkaar te leren. Op de korte termijn wordt gedaan wat direct nodig is, maar voor de lange termijn wordt afgewacht om eerst te bezien hoe de natuur zichzelf gaat herstellen, voordat er eventueel wordt ingegrepen. De nachtzwaluw bijvoorbeeld kan misschien pas veel later weer profiteren van hogere struikheide (waar hij broedt) die de komende jaren weer moet aangroeien.

Wat moet er nog opgelost worden?
Ondertussen zijn wandelroutes in het gebied waar brand woedde aangepast en, waar nodig, omgelegd. Begrazing moet op sommige plekken nog ingebracht worden en veiligheidsmaatregelen zoals het kappen van bomen moeten voor sommige stukken verbrand bos ook nog worden genomen. Wat begrazing betreft zijn er Hereford-runderen uitgezet in de Schoorlse duinen (1 per 4/5 ha). Het hele jaar door grazen deze runderen hier. Waar ze in de zomer “normaal” grazen, ruimen ze in de winter pas echt op omdat ze dan ruigere vegetatie terugdringen. Ook dacht men dat de doelenkaarten klaar waren; nu moet er echter wederom overleg met ecologen en beheerders plaatsvinden. Van een gebied van 5000 ha is ongeveer 5% (250 ha) afgebrand. Dit zou bijna natuurlijk verjonging genoemd kunnen worden.

De gouden tip
De gouden tip van Sies Krap en Gabriël Vriens: raak niet in paniek, maar blijf rustig, vooral na een brand in een gebied en laat de natuur zichzelf herstellen. 
Beiden vinden ook dat de dynamiek hersteld moet worden in de Schoorlse Duinen. Het Hoogheemraadschap is verantwoordelijk voor de zeedefensie. De voorste duinen in het gebied waren er voor de veiligheid, maar deze zouden nu juist moeten verstuiven om meer dynamiek te creëren.  De veiligheidslijn is daarom verder vanaf de kust naar achteren gelegd. Het duurde echter wel even voordat mensen in het gebied zover waren dat ze hierin meegingen. Er is al een begin gemaakt met de verstuiving door een kerf in de voorste rij duinen ter hoogte van de Parnassiavallei bij Schoorl te maken in de 100-150 meter brede zeereep. Het gebied achter deze eerste duinenrij is nu tot gebied verworden waar het zeewater bij stormtijen in kan stromen. Om mensen gerust te stellen is er gekozen voor een meer dynamisch beheer; de veiligheidslijn is bijvoorbeeld teruggelegd (als er maar een kering blijft). Rijkswaterstaat doet  ook mee. Als de basiskustlijn onder druk komt te staan wordt er een zandsuppletie uitgevoerd. Zo kunnen de doelstellingen van Natura 2000 beter behaald worden. Voor de Schoorlse Duinen betekent dit handhaven en mogelijkheden scheppen, bijvoorbeeld om te kunnen verstuiven.
Voor de recreatie zijn de ontwikkelingen niet belemmerend, er komen mogelijkheden om door het gebied te gaan struinen.

                                                                                              Parnassia - foto: Remko van Rosmalen

Reageren?

Mail naar:
info@natura2000.nl
o.v.v. ‘De  Uitdaging’